Sommige wandelingen maak je met je benen. Andere wandelingen loop je ook met je hart. De eerste etappe van het Westerborkpad hoort zonder twijfel bij die laatste categorie. Het is geen route waarbij je alleen kijkt naar mooie straatjes, parken of vergezichten. Dit pad dwingt je om stil te staan. Letterlijk en figuurlijk. Eerder liep ik al de proloog van dit pad, nu neem ik je mee in de eerste echte etappe.

Het Westerborkpad etappe 1 loopt van de Hollandsche Schouwburg naar station Diemen en is ongeveer 8,4 kilometer lang. Een relatief korte wandeling, maar wel eentje die lang blijft hangen. Onderweg wandel je door Amsterdam-Oost, langs plekken waar het dagelijks leven gewoon doorgaat, terwijl de geschiedenis van de joodse buurt overal voelbaar blijft.

Vertrekpunt

De officiële start van deze etappe ligt bij de Hollandsche Schouwburg. Ooit was dit een populair theater, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde deze plek in een verzamelplaats voor opgepakte Joden. Vanaf hier werden duizenden mensen gedeporteerd naar Westerbork en later naar de vernietigingskampen. Tegenwoordig is het een herdenkingsplek en onderdeel van het Joods kwartier in Amsterdam, een gebied waar vier musea samenkomen. Daarover schrijf ik in een later artikel.

Wat mij raakt aan deze plek, is de stilte. Ondanks het verkeer en de drukte van Amsterdam hangt er iets zwaars. Alsof de muren nog weten wat hier gebeurd is. Tijdens een eerder bezoek aan Amsterdam bezocht ik de schouwburg. Op de binnenplaats staat een monument met de familienamen van slachtoffers die niet terugkeerden. Het is onmogelijk om daar achteloos langs te lopen. Nu stond ik stil voor de schouwburg die momenteel in de steigers staat. Ik stond stil om mijn horloge aan te zetten voor het registreren van de etappe. Terwijl ik daar stond, kwam de volgende tram langs. En ongemerkt dwaalden mijn gedachten toch even af naar films en series die ik heb gezien op tv. Films en series waarin in beeld gebracht werd hoe de redding van vele kinderen gebeurde richting de kweekschool waar nu het Holocaust museum ligt.

Wanneer je verder loopt richting het Oosterpark merk je hoe vreemd geschiedenis soms verweven raakt met het gewone leven. Mensen fietsen voorbij, terrasjes zitten vol, kinderen spelen buiten. En toch wandel je een route die ontstaan is vanuit verlies, angst en deportatie. Juist dat contrast maakt deze wandeling zo intens.

Via het Oosterpark gaat de route richting de Transvaalbuurt. Een wijk die voor de oorlog bekend stond als een buurt waar veel Joodse gezinnen woonden. Tijdens de bezetting werd dit gebied door de Duitsers aangewezen als zogenaamd ‘Judenviertel’. Vanaf 1942 vonden hier razzia’s plaats en werden bewoners weggevoerd. Het Transvaalplein diende daarbij als verzamelplaats.

Vandaag de dag oogt de Transvaalbuurt levendig en kleurrijk. Kinderen spelen op straat, buurtbewoners doen boodschappen, trams rijden af en aan. Maar wie goed kijkt, ziet overal kleine herinneringen aan het verleden. In de stoepen liggen Stolpersteine — struikelstenen — met namen van bewoners die nooit terugkeerden. Kleine messing steentjes die je bijna dwingen om even te stoppen. Even te lezen. Even te beseffen dat achter iedere naam een compleet leven schuilging.

Juist dat maakt het Westerborkpad zo bijzonder. Het vertelt geen geschiedenis vanuit musea alleen, maar vanuit straten waar mensen ooit simpelweg leefden. Mensen die boodschappen deden, verliefd werden, ruzie maakten, droomden over de toekomst. Tot die toekomst abrupt werd afgenomen.

Muiderpoort

Na de Transvaalbuurt wandel je richting Station Amsterdam Muiderpoort. Ook dit station draagt een zware geschiedenis met zich mee. Vanaf hier werden ruim 11.000 Joden uit Amsterdam en omgeving gedeporteerd naar Kamp Westerbork. Voor veel mensen was dit station het begin van een reis zonder terugkeer.

Bij het station staat een monument dat herinnert aan deze deportaties. Terwijl treinen vandaag de dag af en aan rijden voor forenzen en reizigers, blijft het besef hangen dat deze plek ooit gevuld was met angst, wanhoop en afscheid. Ik vind het confronterend hoe normaal een plek kan lijken terwijl er zulke donkere verhalen onder verborgen liggen.

Vanaf Muiderpoort verandert de route langzaam. Je laat de drukte van de stad iets meer achter je en loopt richting de rand van Amsterdam, langs water en groenstroken. Toch blijft ook hier de geschiedenis dichtbij.

Een bijzonder moment onderweg is de oude Joodse begraafplaats Zeeburg bij het Flevopark. Deze begraafplaats werd al in 1714 in gebruik genomen en groeide uit tot een van de grootste Joodse begraafplaatsen van Europa. Hier werden naar schatting zo’n 100.000 mensen begraven. Vreemd genoeg is door vergroening van de stad Amsterdam en verandering van infrastructuur een groot deel van de begraafplaats geruimd en zijn de mensen die hier begraven lagen herbegraven in Diemen. Dat terwijl volgens de Joodse wet zij niet herbegraven mogen worden.

Diemen

Het stuk van Muiderpoort naar Diemen was mooi, vooral door de hoeveelheid natuur waar je doorheen loopt. Een rustpunt als het ware tussen twee steden. Maar veel bijzonders is er verder niet over te vertellen. Al was er, net toen ik Diemen in liep, wel een heel fijn zitplekje langs het water om even te pauzeren.

De wandeling eindigt uiteindelijk bij de Joodse Begraafplaats Diemen, naast station Diemen. Deze begraafplaats ontstond begin twintigste eeuw omdat Zeeburg vol raakte. Op deze plek werden later ook urnen begraven van mensen die in Westerbork waren gecremeerd — iets wat binnen het jodendom ongebruikelijk is. Alleen dat gegeven al maakt deze plek beladen.

Daar sta je dan, aan het einde van deze etappe, je verwonderend over de enorme hoeveelheid graven op die begraafplaats. Enerzijds moe van het wandelen, maar vooral stil vanbinnen. En dan hoor je drie bekende klanken… “beste reizigers. Wegens een defecte bovenleiding, rijden er minder treinen van en naar Amsterdam Centraal.” Voor mij het teken om de begraafplaats te verlaten en te zorgen dat ik zo snel mogelijk Amsterdam Centraal zou bereiken om terug naar huis te komen.

Een prachtige dag, heerlijk wandelweer en een bijzondere route. Daarmee kwam er een einde aan het Westerborkpad etappe 1. Ik zeg op naar etappe twee van Diemen naar Weesp.

Heb jij het Westerborkpad etappe 1 al gelopen? Wat vond je ervan? Handig om mee te nemen is deze wandelgids voor als je twijfelt over de route.